Największa jaskinia na świecie – gdzie się znajduje i jak powstała?

Największą jaskinią na świecie pod względem kubatury jest Hang Son Doong w centralnym Wietnamie. Jej największa komora osiąga 200 metrów wysokości, co pozwala zmieścić w niej 40-piętrowy drapacz chmur. W dalszej części artykułu wyjaśnimy, jak powstało to niezwykłe dzieło natury.

Gdzie dokładnie leży Hang Son Doong?

Hang Son Doong znajduje się w prowincji Quang Binh, około 450 kilometrów na południe od Hanoi i 55 kilometrów na północny zachód od miasta Đồng Hới. Jej wejście ukryte jest w gęstej dżungli Parku Narodowego Phong Nha-Ke Bang, który w całości wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Obszar ten ukształtowany jest z masywnych wapiennych formacji, a sama jaskinia leży bardzo blisko granicy z Laosem. Właśnie to odosobnienie sprawiło, że przez miliony lat pozostawała niedostępna.

Zanim trafiono do wnętrza, świat zewnętrzny nie miał pojęcia o istnieniu podziemnego giganta. W 1991 roku miejscowy rolnik Ho Khanh przypadkowo natknął się na otwór w klifie, słysząc szum rzeki. Gdy po latach, w 2009 roku, zespół brytyjskich speleologów z British Cave Research Association (BCRA) pod przewodnictwem Howarda i Deb Limbertów przeprowadził pierwsze dokładne pomiary, potwierdzono, że mają do czynienia z obiektem o największym przekroju spośród wszystkich znanych jaskiń.

Jak powstała największa jaskinia globu?

Geneza Hang Son Doong to efekt długotrwałych procesów krasowych zachodzących w wapiennym masywie. Przez miliony lat woda infiltrowała szczeliny skalne, stopniowo rozpuszczając minerały i poszerzając podziemne korytarze. Obecnie dnem całego systemu płynie wartka rzeka podziemna, która wciąż aktywnie modeluje kolejne fragmenty korytarzy.

Procesy krasowe odpowiadają za powstanie około 90% wszystkich jaskiń na naszej planecie, a Hang Son Doong jest ich najbardziej spektakularnym przykładem.

W miejscach, gdzie wapienny strop okazał się zbyt słaby, dochodziło do gigantycznych zawaleń. Około 300 tysięcy lat temu uformowały się w ten sposób dwa ogromne leje krasowe. Przez powstałe otwory do ciemnego wnętrza wdarło się światło słoneczne, umożliwiając rozwój dżungli wewnątrz jaskini. To niepowtarzalne połączenie podziemnego świata z bujną roślinnością tworzy dziś krajobraz porównywany do scenografii filmów fantasy.

Niespotykane wymiary i wewnętrzny ekosystem

System jaskiniowy rozciąga się na długości około 9 kilometrów, a jego całkowita kubatura sięga 38,5 miliona metrów sześciennych. Największa z komór mierzy ponad 5 kilometrów długości, 150 metrów szerokości i 200 metrów wysokości. Skala jest tak ogromna, że wewnątrz ukształtował się odrębny mikroklimat jaskini, z własną cyrkulacją powietrza i specyficzną wilgotnością.

Oprócz dżungli rosnącej pod lejami krasowymi, pod ziemią można natknąć się na rzadko spotykane formacje. Woda kapiąca ze stropu przez tysiąclecia utworzyła perły jaskiniowe, które są prawdziwą osobliwością geologiczną. Wizytówką miejsca stała się też formacja skalna „Psia Łapa” – monumentalny naciek o wysokości około 70 metrów, do złudzenia przypominający zwierzęcą kończynę.

Największa komora Hang Son Doong ma 200 metrów wysokości – to przestrzeń, w której bez trudu stanąłby 40-piętrowy wieżowiec.

Nowe odkrycia i tajemniczy tunel

Mimo upływu lat, jaskinia wciąż odsłania przed badaczami swoje zagadki. W kwietniu 2019 roku, trójka brytyjskich nurków biorących wcześniej udział w akcji ratunkowej uwięzionej drużyny piłkarskiej w Tajlandii, odkryła podwodny tunel w głębi Hang Son Doong. Eksploratorzy zeszli nim na głębokość 78 metrów, choć szacuje się, że rzeczywista głębokość przekracza 120 metrów.

Korytarz ten najprawdopodobniej łączy największą jaskinię świata z inną ogromną formacją – Hang Thung. Udowodnienie tego połączenia powiększyłoby kubaturę systemu o dodatkowe 1,6 miliona metrów sześciennych. Howard Limbert z firmy Oxalis porównał wagę tego odkrycia do znalezienia dodatkowego tysiąca metrów wysokości na szczycie Mount Everestu.

Jak wygląda ekspedycja do wnętrza giganta?

Od 2013 roku Hang Son Doong jest dostępna dla turystów, jednak wyłącznie w ramach wyprawy „Son Doong Expedition”. Wyłączność na organizację posiada Oxalis Adventure Tours, a każda grupa liczy maksymalnie 10 uczestników. Oprócz międzynarodowych przewodników, ekspedycję wspiera zespół 22 portierów, rekrutujących się często z miejscowej ludności.

Program zakłada spędzenie 4 dni i 3 nocy bezpośrednio w jaskiniowym wnętrzu, a całość trwa łącznie 7 dni z dodatkowym pobytem w okolicznych hotelach. Trasa wiedzie przez dziką dżunglę, podziemną rzekę i kilkukilometrowe odcinki korytarzy. Uczestnicy muszą wykazać się świetną kondycją fizyczną, doświadczeniem w trekkingu i kompetencjami biwakowymi.

Dlaczego tylko nieliczni mogą tam wejść?

Lokalne władze wietnamskie narzuciły od 2017 roku restrykcyjny limit zwiedzających. Każdego roku zezwolenie otrzymuje zaledwie 500–600 osób, co sprawia, że do 2023 roku wnętrze jaskini poznało mniej ludzi niż zdobyło szczyt Mount Everestu. Takie obostrzenia mają chronić delikatny ekosystem przed degradacją. Wymiernym efektem jest lista rezerwowa, którą trzeba planować z rocznym wyprzedzeniem.

Opłata za samą wyprawę wynosi 3000 dolarów amerykańskich od osoby, do czego trzeba doliczyć transport lotniczy do Đồng Hới. Mimo wysokich kosztów, popyt regularnie przewyższa podaż miejsc, a model ten stał się przykładem dla innych regionów kraju, gdzie turystyka masowa doprowadziła do zniszczeń środowiskowych w miejscach takich jak Zatoka Halong.

Jaskinia a lokalna społeczność

Odkrycie jaskini całkowicie odmieniło życie mieszkańców pobliskich osad. Przed 2013 rokiem wielu z nich, w tym obecny tragarz Ho Minh Phuc, parało się nielegalnym wyrębem cennego drewna agarowego, zwanego „drewnem bogów”. Inni trudnili się kłusownictwem na zagrożone cywety i jeżozwierze. Dziś ci sami ludzie pracują jako przewodnicy i tragarze, dbając o ochronę terenu.

Na trasie ekspedycji odwiedza się wioskę Ban Doong, zamieszkiwaną przez mniej niż 40 osób z grupy etnicznej żyjącej przez dekady w izolacji. Dopiero rozwój turystyki jaskiniowej przyniósł im dostęp do podstawowych udogodnień i stałe źródło dochodu. Według 52-letniego Chanha, jednego z mieszkańców, najważniejszym obowiązkiem wobec dzieci stało się teraz chronienie przyrody, a nie jej eksploatacja.

Zagrożenia dla unikatowego środowiska

Mimo pozytywnych zmian, nie wszystkie problemy zniknęły. Według raportów UNESCO nielegalne kłusownictwo wciąż stanowi jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla Parku Narodowego Phong Nha-Ke Bang. Służby parkowe regularnie konfiskują wnyki i zatrzymują osoby polujące na chronione gatunki.

Równoległym wyzwaniem pozostaje nielegalny wyręb lasu. W samym tylko ubiegłym roku skazano za ten proceder 18 osób. Władze obawiają się też presji inwestycyjnej – pojawiały się już propozycje budowy kolejki linowej do pobliskiej jaskini Hang En, co zdaniem ekologów otworzyłoby puszkę Pandory dla masowej turystyki. Profesor Peter Burns, konsultant pracujący nad pięcioletnim projektem zrównoważonej turystyki finansowanym przez UE, podkreśla, że wietnamskie przepisy o ochronie środowiska często pozostają martwe w konfrontacji z biznesem.

Jak Hang Son Doong wypada na tle innych gigantów?

Pod względem długości korytarzy bezkonkurencyjna jest Jaskinia Mamucia w Kentucky (USA), której zbadane przejścia liczą 686 kilometrów. Drugi pod tym względem jest meksykański system San Actun / Dos Ojos, mierzący 377 kilometrów i będący najdłuższą podwodną jaskinią na Ziemi. Hang Son Doong wygrywa natomiast w kategorii objętości pojedynczej komory oraz całkowitej kubatury, którą po potencjalnym połączeniu z Hang Thung znacząco powiększy.

Na kontynencie europejskim przoduje Jaskinia Optymistyczna na Ukrainie z 265 kilometrami korytarzy, uznawana za największy system jaskiniowy Eurazji. Z kolei rekordzistką głębokości jest Jaskinia Krubera w Abchazji, schodząca na 2191 metrów w głąb ziemi. W Polsce miano najdłuższej i najgłębszej nosi Jaskinia Wielka Śnieżna w Tatrach, gdzie dotychczas odkryto ponad 23 kilometry przejść przy deniwelacji 824 metrów.

Dla porównania: kubatura Hang Son Doong sięga 38,5 mln m³ – największa europejska jaskinia jest od niej wielokrotnie mniejsza pod tym względem.

Czy Son Doong pozostanie dzika?

Model ograniczonego dostępu sprawdził się do tej pory, lecz przyszłość zależy od konsekwencji władz i odporności na komercyjne naciski. Firma Oxalis zatrudniająca okolicznych mieszkańców udowodniła, że turystyka może wspierać zarówno ochronę środowiska, jak i lokalny rozwój. Dla portera Phuca i wielu jemu podobnych powrót do rabunkowej gospodarki leśnej byłby katastrofą.

Otoczenie jaskini, w tym malownicza linia brzegowa prowincji Quang Binh o długości 116 kilometrów, piaszczysta plaza Nhat Le czy zabytkowy kościół Tam Toa w Đồng Hới, przyciąga coraz więcej świadomych podróżników. Wyzwaniem jest utrzymanie równowagi, której brak doprowadził do degradacji wielu słynnych kierunków. Przypadek Hang Son Doong pokazuje, że nawet największy cud natury potrzebuje twardych regulacji, by pozostać nietkniętym dla kolejnych pokoleń.